Auteur: Tanny Dobbelaar

In sectoren waar creativiteit de belangrijkste motor is – journalistiek, film, tv – is sprake van structurele organisatorische onrechtvaardigheid. Dat komt omdat ze parasiteren op de gedrevenheid van hun medewerkers. Denk aan onderbetaling, stress, maar ook aan racisme en #metoo.

Hierover hoorde ik Uva-hoogleraar mediastudies Mark Deuze in de podcast ‘Onder mediadoctoren’ over zijn boek Well-Being and Creative Careers. What Makes You Happy Can Also Make You Sick.

Mensen zijn zo gek om zich kapot te werken in creatieve sectoren omdat ze het werk zo leuk vinden. Ze ervaren veel autonomie en vrijheid. Diezelfde autonomie leidt dus ook tot arbeidsonzekerheid en spanning. Passie legitimeert het gebrek aan een goed leven.

Geen wonder dat de gemiddelde journalist na drie tot vijf jaar het vak verlaat. Daar heeft de sector geen last van. Er is altijd genoeg jonge aanwas die staat te trappelen om de creatieve arena te betreden, vastbesloten om kansen te grijpen.

En wie blijft, die meent over bovengemiddelde kwaliteiten te beschikken en zet die cultuur voort, die praat over Champions League en zo. Zijn of haar kinderen bouwen van jongs af aan al een prachtig netwerk op.
Deze nepo-baby’s komen makkelijk aan de slag. Ze blijven vaak volhouden dat het echt hun eigen verdienste is dat ze hun vleugels zo kunnen spreiden. Wat natuurlijk waar is – en ook niet.

Geen wonder dat deze sectoren zo moeilijk mensen van buiten kunnen vasthouden, zoals klasse-migranten en mensen van kleur. De creatieve sectoren zijn veel, veel conservatiever dan ze ooit aan zichzelf kunnen toegeven.

Deze aflevering is met ruim twee uur wel erg lang. Er zit enige herhaling in maar vooral de uitwerking van het begrip organisatorische onrechtvaardigheid bleef me intrigeren.

Podcasthost Linda Duits merkt op dat bovengenoemde mechanismen ook gelden voor de wetenschap, waar structureel onbetaald overwerk standaard is, om maar te zwijgen van de krankzinnige tijdelijke contracten.

Zo gaf ik zelf een paar jaar een fantastisch leuke mastercursus aan een universiteit waar ik wel drie keer zo veel werk voor verzette als de aanstelling van 0,05 fte (geen typefout) me voor betaalde. Het doet me denken aan wat mijn schoonvader vroeger over zijn moestuin zei: het is een leuke hobby die gelukkig geen geld kost.

Wat hier aan te doen? Duits merkt op dat liefde voor je vak zich zou moeten uitbreiden tot liefde voor je vakgenoten. Met andere woorden: bied weerstand aan het individuele ellebogenwerk dat in deze sectoren hoogtij viert, maar probeer als collectief te strijden voor betere werkomstandigheden. Je begrijpt na het beluisteren van deze mediadoctoren wel waarom dat collectief zich zo moeilijk laat vormgeven.

”Write as if you were dying. At the same time, assume you write for an audience consisting solely of terminal patients. That is, after all, the case. What would you begin writing if you knew you would die soon? What could you say to a dying person that would not enrage by its triviality?”

In vertaling:

”Schrijf alsof je elk moment kunt sterven. Ga er tegelijkertijd van uit dat je schrijft voor louter terminale patiënten. Welbeschouwd is dat immers zo. Wat zou je schrijven als je wist dat je niet meer lang te leven had? Wat zou je zeggen tegen iemand die niet meer lang te leven had dat hem niet woest zou maken omdat het zo triviaal was?”

Annie Dillard – The Writing Life (1989)

Dit advies kun je gebruiken bij complexe opdrachten, bij uitstelgedrag, bij eigenlijk alle schrijftaken die niet helemaal vanzelf gaan. Je kunt het ook gebruiken om de kwaliteit van je schrijverschap te verbeteren. Dat gaat gebeuren omdat je systematisch reflecteert op wat je nu eigenlijk aan het doen bent.

Het advies luidt: monitor je schrijfproces in zeven stappen

1. Houd een dagboek bij over je schrijfproces, in een boekje, of op een file in je computer.

2. Als je begint met schrijven, dan geef je jezelf een opdracht: zo specifiek mogelijk én wees realistisch. Stel dus liefst makkelijk haalbare doelen. Deadline-junkies zetten daarbij ook een timer. Splits zo nodig de opdracht in kleinere taakjes en zet voor elk klein taakje ook een timer.

3. SCHRIJF DIE OPDRACHT OP! (Deze aanwijzing bevat toverkracht).

4. Voer de opdracht uit.

5. Evalueer, maar uitsluitend positief: wat ging goed? Hoe ben je vooruit gekomen? Schrijf op.

6. Stel vast: waar wil je nu vooral aan gaan werken? Waar heb je zin in? Dat wordt dat je volgende opdracht. Dit heet ook wel ‘parking down hill’ (uit: Joan Bolker’s Writing Your Dissertation in Fifteen Minutes a Day). Zo creëer omstandigheden waardoor je een volgende keer weer snel tot schrijven komt.

7. Als je meer steun nodig hebt: stuur je positieve evaluatie en je taak voor de volgende keer naar een ‘writing accountability partner’, iemand met wie je afspreekt dat die, bijvoorbeeld elke doordeweekse avond, je vooruitgang ontvangt. Eventueel ontvang je ook van je schrijfpartner een mail over diens schrijfproces van de dag. Reageer daar alleen maar positief op, zonder veel extra commentaar.

 

Je zou kunnen zeggen dat de kern van een tekst bestaat uit vragen en antwoorden. Sommige vragen zijn expliciet, zoals: welke wetten in het internationaal recht regelen het omgaan met ruimtepuin?

Andere vragen zijn impliciet: ze bevinden zich achter de tekst, bij wijze van spreken, of in het hoofd van de lezer. Voorbeeld van zo’n laatste vraag: waarom moet ik lezen over de geschiedenis van het internationale ruimterecht?

Een ervaren schrijver verstaat de kunst om antwoord te geven op impliciete vragen. Een nog grotere kunst is om bij de lezer precies die vragen te laten opkomen die jij ook graag wil beantwoorden.

Vragen stellen aan jezelf
Als je wil schrijven over een onderwerp x, maar nog niet precies weet wat, dan zou je eens een tijdje jezelf vragen kunnen stellen over je schrijfproject – en dat zonder druk, zonder haast, zonder het raadplegen van Tjet of een ander AI-model.

Niet nadenken, geen structuur aanbrengen, steeds jezelf een vraag stellen en antwoord erop geven.
Ben je uitgeschreven? Stel dan een nieuwe vraag. Dit is een vorm van vrij schrijven, waar je jezelf in kunt trainen. Zo ontwikkel je nieuwe ideeën. Soms los je zo interne conflicten, soms blaas je alleen maar stoom af.

(Geheel terzijde: ik las dat een schrijver zijn stoom-afblaaspagina’s, ook wel ochtendpagina’s genoemd, door het AI-model Claude liet transformeren tot een takenlijst. Hier word ik zo treurig van. Dit is een vorm van efficiency-denken waarin zelfs stoom afblazen nog omgezet moet worden in iets nuttigs.)

Uitstelgedrag
Je kunt jezelf ook vragen stellen als je lijdt aan uitstelgedrag. Schrijf maar even op waarom je geen zin hebt.
Misschien kom je erachter dat je te moe bent.
Of dat je essentiële informatie mist.
Of dat je eigenlijk niet goed weet waar je moet beginnen.

Voor je het weet, stel je jezelf inhoudelijke vragen en ben je weer op het goede spoor.

Vragen stellen in je tekst
Ik gaf les aan een groep adviseurs. Het eerste wat mij in hun teksten was opgevallen was dat hun adviezen zelden een vraag bevatten.

Een goed advies zou toch een antwoord moeten zijn op een vraag die leeft. Wat betekent het als de adviseurs die vragen niet eens formuleren?

Ik suggereerde deze groep: probeer eens heel bewust vragen toe te voegen aan je tekst. Dit is een schrijftechniek die veel teksten leesbaarder maakt.

Door vragen expliciet in je tekst op te nemen, trek je de lezer naar de tekst toe. Alleen al de visuele aanwezigheid van een vraagteken trekt de aandacht van de lezer.

Disclaimer
De techniek van effectieve vragen stellen in je tekst ga je niet in één keer goed beheersen. Misschien voeg je in het begin veel te veel vragen toe. Misschien stel je juist vragen die niet zo relevant zijn.
Denk na over welke vragen echt belangrijk zijn. Bedenk ook dat je in een latere revisie de vragen vaak kan weglaten.

Welke vraagwoorden?
Merk hierbij op dat sommige vraagwoorden leiden tot specifiekere, dus betere antwoorden dan andere: ‘welke’, ‘wie’, ‘waarom’, ‘wat’ zijn vraagwoorden die een specifiek antwoord beloven. Voorbeelden: welke  belooft een opsomming; wat belooft een definitie; waarom belooft een opsomming van redenen.

Een vraagwoord als ‘hoe’ of ‘in hoeverre’ geeft bijna altijd vagere antwoorden. Het kost vaak veel denkkracht om hoe-vragen om te vormen. Daarmee verandert immers ook de inhoud van de vraag. Vergelijk: ‘Hoe moet Europa zich herpositioneren?’ met ‘Welke economische maatregelen moet de Europese Unie nemen om niet-Europese landen gelijkwaardiger te behandelen?’  De laatste vraag is veel specifieker.

Sommige teksten laten zich schrijven als een aaneenschakeling van vragen en antwoorden, waarbij elke alinea één vraag bevat. Dat leest wat staccato. Vaak kun je in de afwerkfase wat vragen schrappen en met verbindingswoorden de antwoorden in de ene alinea logisch laten aansluiten op een volgende.

Tot slot: twee vuistregels
De eerste: stel alleen een vraag als je er ook antwoord op geeft. Een tekst waarin vele vragen achter elkaar worden gesteld zonder dat er antwoord op komt, geven de indruk dat de schrijver onwetend is.
Een tweede vuistregel: niet meer dan een à twee vragen per 500 woorden.