Onderzoek je ergernissen (deel 1): vandaag mocht ik…

‘Vandaag mocht ik een column voorlezen…’
‘Onlangs mocht ik op radio 1 uitleggen…’
‘Gisteren mocht ik mijn onderzoek presenteren aan…’
‘Zo blij dat ik een training mag geven aan…’

Deze zinnen kom ik met enige regelmaat tegen op LinkedIn – en ze ergeren me nogal! Nu is ergernis een beetje goedkope emotie. Als die een kwestie van smaak is, dan stelt die ergernis niet zoveel voor.Toch denk ik dat er meer achter zit.

Dat werkwoord ‘mogen’ veronderstelt dat de spreker toestemming heeft gekregen, een gunst is verleend. Van wie? Dat blijft gissen: misschien van een opdrachtgever, een redacteur, een Allerhoogste wellicht?

Dat ‘mogen’ roept dus vragen op die én niet zo relevant zijn én de aandacht weghalen van wat de schrijver wil zeggen:
‘Met veel plezier las ik een column voor …’
‘Wil je horen wat ik vertelde op radio 1?’
‘Gisteren presenteerde ik mijn onderzoek…’

Maak jezelf niet kleiner dan nodig, zou ik iedereen willen toeroepen die van alles ‘mag’. Schrijf over wat je doet, waar je je op verheugt, waar je naar verlangt, wat je pleziert, zonder dat iemand je daar toestemming voor geeft.

Beter worden van Corona

Beter worden van Corona is de titel van het advies dat adviseur ruimtelijke kwaliteit Noël van Dooren schreef voor de provincie Zuid-Holland.

De pandemie heeft laten zien dat gezondheid ook samenhangt met economie, met klimaat en met landschap. Wat kan een orgaan als de provincie daarmee doen? Die vraag leidde tot ontwerpstudies van stedenbouwkundig bureaus Urhahn en Flux, een advies en twee essays, één van regionaal ontwerper Jeroen van Schaik en één van mijn hand.

Schrijven is: weefsel creëren tussen A en B

Guido van der Werve studeerde ooit in Moskou. Op een dag stond hij op een brug te kijken naar een eindeloze rij auto’s die over de snelweg raasden. Opeens rende een man de snelweg op.  Hij werd aangereden. Van grote afstand zag Van der Werve hoe de man stierf. ‘s Avonds bezocht de kunstenaar in het theater een beroemd ballet.

Die twee gebeurtenissen brachten hem tot het maken van de film ‘Nummer 2’, waarin je de kunstenaar ziet botsen op een voorbijgaande auto. Dan komt er een politiebusje langs waaruit vijf klassieke danseressen stappen. Op een Nederlandse klinkerstraat voeren ze een dans uit op muziek van Corelli. Wonderschoon. (En te zien in Filmmuseum Eye tot 29 mei 2022).

Dit is ware kunst – een kunst die ook in schrijven tot uitdrukking komt. Correctie: kan komen.

Je ziet, herinnert, ervaart, weet, creëert fenomeen A, en je ziet, herinnert, ervaart, weet, creëert fenomeen B.

De kunst is nu om een weefsel te produceren dat A en B aan elkaar relateert: een zelfdoding op een snelweg  met een ballet, bijvoorbeeld, of een triatlon die het hart van Chopin, begraven in Warschau, verbindt met zijn graf in Parijs (Film nummer 14 van Van der Werve).

Weefsel creëren door draden te spannen tussen A en B en die vervolgens te vullen met scenes, verhaallijnen, veelzeggende details.

Overigens knoopt Van der Werve veel meer fenomenen aan elkaar. Want op dezelfde dag dat hij het ongeluk en het ballet zag, had hij ‘s ochtends voor zijn studie Russisch als oefening een contactadvertentie moeten schrijven. Hij schreef:

‘s ochtends kan ik niet opstaan
‘s middags verveel ik me
‘s avonds ben ik moe
‘s nachts kan ik niet slapen

Met die zinnen begint ‘Nummer 2, met als ondertitel ‘Just because I’m standing here doesn’t mean I want to’. De straat waar de danseressen hun ballet opvoeren ligt in Papendrecht, Van der Werve’s geboorteplaats.

In een interview in het radioprogramma Nooit meer slapen vertelde Van der Werve dat hij thuis veel spanningen ervoer.
In een van zijn films (Nummer 14) zie je dat geboortehuis, een rijtjeshuis met een jaren zeventig interieur. In de huiskamer speelt een orkest, in de slaapkamers zingt een koor. In een volgende scene bezetten de musici  de stoep. De kunstenaar verlaat het huis, waarna het ontploft. Glas spat uit alle ramen.

Het lijkt niet meer dan logisch dat de kunstenaar daarna opgehesen wordt aan een hijskraan die hem hoog boven het rijtjeshuis tilt.

Echte kunst heeft een logica, een logica die de lezer, de kijker, de luisteraar volkomen overtuigt.

Boosterworkshops van 3 tot en met 7 januari 2022

Het valt voor niemand mee, eentonige coronadagen, waarin er niets gebeurt. Zeker niet als je eigenlijk ook nog een schrijfproject onder handen hebt, maar de inspiratie mist.

Daarom organiseren we eenmalig een laagdrempelige boosterworkshop: in de eerste week van het nieuwe jaar krijg je in de ochtend inspiratie en tips om je schrijfproject (weer) op gang te brengen. De kern: weinig praten, veel schrijven, met oefeningen waardoor je weer zin krijgt om je project verder te brengen.

Wat?
Vier online workshops op 3, 4, 6 en 7 januari 2022. Je gaat met je eigen project aan de slag. Via de chat kun je vragen stellen en vorderingen melden.
We beginnen elke ochtend met een nul-meting. We eindigen met de vraag: wat heeft je project nodig om vooruit te komen? Hopelijk kun je dan in de middag zelfstandig verder schrijven.

Wanneer?
Elke ochtend, van maandag 3 januari tot en met vrijdag 7 januari 2022 (met uitzondering van woensdag 5 januari).

Hoe laat?
We beginnen strak om 10 uur, en eindigen om 12 uur.

Voor wie?
Voor iedereen die een (non-fictie)schrijfproject onder handen heeft. Vooral jongeren met scripties, papers, essays zijn van harte welkom.
Dit geldt ook voor schrijvers van essays, blogs, rapporten en boeken.

Hoe duur?
Met deze workshops willen we mensen blij maken voor wie onze reguliere workshops gewoonlijk te duur zijn.
We vragen daarom een fractie van onze gewone tarieven. Voor 80 euro kun je vier ochtenden meedoen. Wil je individuele begeleiding, al dan niet in een kleine groep, dan geldt het reguliere aanbod.

Hoe?
Schrijf je in via deze link. Je ontvangt dan een een betaallink en een inventarisatieformulier. En je krijgt natuurlijk een Zoom-link.

Geen mens kan leven tussen oorzaken

De denkbeelden van Arendt kunnen van betekenis zijn bij het verwerken van de coronacrisis

Met verkleumde handen aten we onze boterhammen op een bankje. We keken langs de wuivende grassen van de Piet ­Oudolftuin naar het perfect gecomponeerde gebouw van Museum Voorlinden. Het was na de eerste intelligente lockdown, vóór de tweede. De musea waren sinds kort geopend, cafés en restaurants nog steeds dicht.

We hadden de hele riedel doorstaan, mondkapje op, desinfectie van de handen, afstand houden, kaartjes in een time-slot ­reserveren. Ach, al hadden we onze blote ­lijven met goudverf moeten beschilderen, dan hadden we dat gedaan, als we maar konden gaan kijken naar kleuren en vormen, betoverende, grappige en soms ook dodelijk saaie, zelfingenomen kunst.

Lees verder in Trouw

Onaffe zinnen doen niet zoveel

Waarom mag je eigenlijk geen onaffe zinnen maken, vroeg een schrijver die had deelgenomen aan mijn workshop essay schrijven. In haar tekst kwamen veel onvolledige zinnen voor. Zonder persoonsvorm. Soms mooi geformuleerd. Met alleen wat zelfstandige naamwoorden. Geen handelingen. Of alleen maar handelingen, zonder onderwerp. Lachen. Zwijgen. Zo dus. Lees “Onaffe zinnen doen niet zoveel” verder

Wie ‘ik’ schrijft, heeft wat uit te leggen

Wie ‘ik’ schrijft – in een essay, bijvoorbeeld, heeft nogal wat uit te leggen. Hoe vertrouwd je eigen ik ook is, een onbekende lezer kent je niet.

En om het maar even bot te stellen: weinig lezers zullen zomaar geïnteresseerd zijn in jouw ‘ik’, tenzij je al bekend voor hen bent – als BN’er of als intimus.

Hieronder een aantal ongelijksoortige aanwijzingen en gedachten over het stileren van ‘ik’.  Gebruik ervan wat handig voor je is. Negeer vooral ook alles wat niet passend is.

Wat weet de lezer van jou?
Ik las De fundamenten van Ramsey Nasr, en het viel me op dat ik zijn teksten invul met wat ik uit andere media al vaagjes van hem weet: veertiger, man, acteur, dichter. Uit dit boek maak ik op: ah, wonend in een appartement, centrum Amsterdam, op de fiets naar de Stadsschouwburg voor zijn werk, alleen wonend.

Is dit soort kennis relevant? Interessant? Op detailniveau kun je achterhalen waarom soms wel. Een voorbeeld: uit pure corona-verveling en eenzaamheid draalt Nasr door zijn huis en stuit hij op een aantal lang vergeten dvd’s met klassieke films. Hij gaat ze bekijken. Eén ervan vormt stof voor nieuwe bespiegelingen. Zo creëert Nasr een verhaallijn. Was hij vader van drie kleine kinderen in Steenwijk, dan had hij die scene vast niet zó geschreven.

Wel persoonlijk, niet privé
Bedenk dat de lezer in principe niets van je weet. Dat hoeft ook helemaal niet, maar juist het essay biedt mogelijkheden om de lezer meer te verbinden met je gedachten, ideeën, ervaringen, via contact met de ‘ik’ van de schrijver.
Kijk daarom eens naar die ‘ik’ in je tekst. Schrijf op wat de lezer van deze ‘ik’ te weten komt. Soms is het te veel: dan staat er persoonlijke informatie in die particulier of privé is, alleen voor jou zeer betekenisvol maar voor de lezer irrelevant. Schrappen!

Situeer je ‘ik’ radicaal in de wereld
Meestal geeft een essay in eerste versie te weinig informatie over de ‘ik’. In dat geval: probeer je ‘ik’ radicaal te situeren in de wereld: plaats, tijd, lichaam, leeftijd, kleur, karakter – welke van deze en vele andere mogelijke kenmerken van de ‘ik’ kunnen bijdragen aan een kleurrijker, interessanter en vooral informatiever perspectief?

Blind date met je lezer
Soms helpt het om je een lezer voor te stellen, bijvoorbeeld iemand die je niet persoonlijk kent maar waar je wel graag contact mee wil krijgen.
Wat zou je tijdens een blind date met die persoon dan over jezelf vertellen?
Dit gedachte-experiment leidt juist soms weer tot te veel particuliere informatie, maar het kan je wel helpen om je vooronderstellingen over ‘wat iedereen al van je weet’ scherper te krijgen.

Stileer vervolgens die kenmerken radicaal: gebruik bijvoorbeeld één veelzeggend detail, denk aan ‘vertonen, niet vertellen’.

Hoe verandert ‘ik’?
Nog een andere manier om naar je ‘ik’ te kijken: maakt de ‘ik’ een ontwikkeling door – of blijft die gedurende het essay statisch, onveranderlijk? Je kunt als schrijver de vloeibaarheid van het ‘ik’ heel goed gebruiken om je essay te transformeren tot het verhaal van een reis. Een statisch ‘ik’ kan makkelijk vervallen in een alwetende verteller – een saaie predikant.

‘Ik’ heeft temperament
Misschien is je ‘ik’ slechts een stem. Zorg ervoor dat die dan geen ‘voice from nowhere’ is, maar een persoonlijkheid: flegmatiek of juist driftig, bekommerd om de wereld of juist ervan gedistantieerd, gedeprimeerd of juist verwachtingsvol.
Probeer vervolgens die karakterisering terug te laten komen in het ritme van je zinnen. Kort, staccato, meanderend, met veel ritmewisselingen of juist zeer regelmatig, als aanspoelende golven op een strand in de zomer.

Schrap ‘ik’ zo vaak als kan
Als je tevreden bent, zo min of meer, ga dan met een nog technischer oog kijken naar je ‘ik’. Markeer alle keren dat je ‘ik’ gebruikt en kijk eens of je het vaker kunt schrappen.
Het hele essay is immers al vanuit een ‘ik’ geschreven, dus kan het woordje ‘ik’ er ook nog vaak uit. Op een boek staat meestal ook niet Dit is de titel. Ander voorbeeld: ‘Ik las dat x schreef over een fietsreis naar y’: ‘x fietste naar y.’

Namens wie schrijf je?

Een deskundige blik op je schrijfplannen?

 

Kom een week essay schrijven in Zeist!

Welkom bij deze zomerse cursus essayeren in Zeist!
In deze cursus essay schrijven werk je een week lang aan een eigen essay waarvan je het onderwerp en de vorm zelf bepaalt. Elke ochtend starten we met een gezamenlijke sessie waarin je volgens een beproefde methode oefeningen krijgt om je gedachten te verdiepen.

De cursus essay schrijven vindt plaats in de prachtige villa van de Vrije Hogeschool in Zeist

Lees “Kom een week essay schrijven in Zeist!” verder

Ik. Jij. Wij: namens wie schrijf je?

Een kwestie die vooral essayisten hoofdbrekens kost, maar ook andere schrijvers soms kan hinderen. Wanneer gebruik je ‘ik’, of ‘jij’ of ‘wij’?

Disclaimer
Voor alle schrijftips geldt dat je ze moet opvatten als vuistregels, als ervaringsregels. Als je precies weet wat je doet, dan kun je er ook beter van afwijken. ‘Eerst leren sturen, voordat je uit de bocht vliegt’, hoorde ik Maartje Wortel op de radio zeggen. Ze citeerde haar leermeester Wim Brands.

‘Wij’
De schrijver die ‘wij’ schrijft, is vaak een predikant. De schrijver bedoelt vaak: ‘jullie’. Of de schrijver doelt op zichzelf, maar vermenigvuldigt zichzelf voor het gemak. ‘Wij moeten duurzaam gaan leven’. Ja, ja. Praat voor jezelf. Het lijkt heel inclusief, om ‘wij’ te schrijven, maar vaak blijkt de schrijver een zeer specifieke groep te bedoelen.
Ik word er vaak kriegel van, van de wij. Praat namens jezelf, niet namens mij!

Kun je dan nooit ‘wij’ schrijven? Tuurlijk wel. Doe het vooral als je naar een specifieke groep verwijst. In Wij zijn licht geeft Gerda Blees prachtige voorbeelden. Elk hoofdstuk is geschreven vanuit een ander perspectief, waaronder de buren, een sinaasappelgeur, de feiten, het dagelijks brood. En die stellen zich allemaal voor met ‘wij’.  Alsof een koor spreekt. Zo goed gedaan! Voorbeeld:

‘Wij zijn de nacht. Wij brengen duisternis en dronkenschap, kattengevechten, slaap en slapeloosheid, seks en sterfgevallen.  Wie in alle rust wil sterven, zonder al te veel gedoe en drama, zal dat bij voorkeur doen in ons, de nacht, terwijl de aankomende nabestaanden slapen.’

‘Jij’
Wie afstand wil houden van zichzelf, gebruikt automatisch ‘jij’. Parodieën hierop zijn te vinden in voetbalminnend Nederland. ‘Je gaat naar links, maar hij maakte een sliding, en je denkt, dan maar naar rechts’. Zoiets.

Algemeen advies: gebruik alleen ‘jij’ als je een concreet persoon aanspreekt. Sommige essays zijn vermomd als brief aan een specifieke lezer. Dan werkt ‘jij’ wel zeker.

Kortom: schrijf ‘jij’ als je niet naar jezelf verwijst (dan gebruik je ‘ik’). Schrijf ‘jij’ als je een concreet persoon aanspreekt.

‘Ik’
Het gebruik van ‘ik’ kent vele valkuilen. Vuistregel: gebruik ‘ik’ bewust, en zie dat deze ik onbekend is voor je publiek. Je zult je eigen ‘ik’ dus moeten benaderen als een personage.
Zoals cartoonisten met enkele streken een bekend persoon kunnen neerzetten, zo kun je ook je ‘ik’ enkele eigenschappen meegeven die meer verduidelijken over de context waarin deze ‘ik’ schrijft over haar of zijn blik op de wereld.

Leer beter en vooral interessanter schrijven
Word blij van een meedenker bij je schrijfproject

Recensies in Trouw

 

Op deze plek verzamel ik publicaties in dagblad Trouw, waaronder recensies van filosofieboeken.

Het vuur van de vrijheid van Wolfram Eilenberger (Trouw, 6 april 2022, pdf)

Hoe word je Epicurist? van Catherine Wilson (Trouw, 2 maart 2022, pdf)

Leven en werk van Ludwig Wittgenstein van Bert Keizer (Trouw, 26 januari 2022, pdf)

Wij nihilisten. Een zoektocht naar de geest van digitalisering
van Hans Schnitzler (Trouw, 22 december 2021, pdf)

Meer dan de mens alleen van André Nusselder (Trouw, 17 november 2021, pdf)

Een duik in de vijver in de regen van George Saunders (Trouw, 23 oktober 2021, pdf)

meer… Lees “Recensies in Trouw” verder

Over ouders, kinderen & schrijven

Andrew Solomon was als kind ernstig dyslectisch. Toen zijn moeder dat ontdekte, verzon ze allerlei speelse manieren om haar zoon toch aan het lezen en schrijven te krijgen, waardoor hij met behoud van eigenwaarde zijn obstakels met taal overwon.

Andrew is haar er nog steeds dankbaar voor. Ze heeft hem in staat gesteld dikke boeken te kunnen schrijven.

Lees “Over ouders, kinderen & schrijven” verder